Λόγοι αναδιοργάνωσης της ΙΘΣΧ το 1951

Ἡ ἰδέα περί ἀναδιοργανώσεως τοῦ συστήματος λειτουργίας τῆς Σχολῆς ἤρχισε ν' ἀπασχολῆ ἰδιαίτερα τό Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον μετά τό τέλος τοϋ Β' παγκοσμίου πολέμου (1939 - 1945), ὁ ὁποῖος παρ' ὅλον ὅτι δέν συμπεριέλαβε τήν χώραν, ὅπου ἡ ἀπ' αἰώνων ἱστορική Ἕδρα αὐτοὺ, ἐν τούτοις ἐπηρέασεν αὐτό δυσμενῶς, μέ τά ληφθέντα ὑπό της πολιτείας σκληρά μέτρα κατά τοῦ Θεσμοῦ καί τοῦ πληρώματος τῆς Ἐκκλησίας, τά ὁποῖα ἐδημιούργησαν ἀφορήτους συνθήκας διά τήν ἐπιβίωσίν του καί ἐπαπειλοῦσαν τήν ὑπόστασιν ἀμφοτέρων.

Ἡ δίνη ὅμως τοῦ πολέμου αὐτοῦ μέ τά καταστρεπτικά διά τήν ἀνθρωπότητα ἀποτελέσματα καί τήν κοινωνικήν ἀναστάτωσιν, τήν ὁποίαν ἐπέφερεν εἰς παγκόσμιον κλίμακα, ἔπληξεν φοβερά καί μέ ἀνυπολογίστους συνεπείας τάς κατά τόπους Ὀρθοδόξους Ἐκκλησίας διά τῆς ἐγκαθιδρύσεως, μεταπολεμικῶς, εἰς τάς χώρας αὐτῶν ἐχθρικῶς καί πολεμίων πρός αὐτάς καί τήν ὀρθόδοξον πίστιν καί διδασκαλίαν, διακειμένων καθεστώτων, τά ὁποῖα προέβησαν μετά μανίας καί διά τῆς βίας εἰς τήν κατάργησιν τῶν θρησκευτικῶν ἐλευθεριῶν, τήν ἀνατροπήν καί ἐξαφάνισιν τῆς παρουσίας τῆς Ἐκκλησίας ἀπό τήν ζωήν τοῦ πληρώματος αὐτῆς καί εἰς τήν διάδοσιν, ἐξάπλωσιν καί διατήρησιν τῆς ἀντιθρησκευτικῆς, ἀντιχριστιανικῆς καί ἀθεϊστικῆς ἰδεολογίας αὐτῶν.

Αἱ δυσμενεῖς καί λίαν ἐπικίνδυνοι αὗται ἐκκλησιαστικαί ἐξελιξεις εἰς τά Ὀρθοδοξα Πατριαρχεῖα καί εἰς τάς κατά τόπους Ὀρθοδόξους Αὐτοκεφάλους καί Αὐτονόμους Ἐκκλησίας ἀπαιτοῦσαν τήν ἐνεργόν καί ἄμεσον πρός αὐτάς συμπαράστασιν τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, ἐν τῇ εὐθύνῃ καί ὑποχρεώσει αὐτοῦ, ὡς Μητρός Ἐκκλησίας, εἰς τόν δύσκολον ἀγῶνα των, νά περισώσουν καί νά διατηρήσουν τήν Ὀρθόδοξον πίστιν των, νά ἐξασφαλίσουν τήν ἐπιβίωσίν των καί νά διαφυλάξουν τήν ἑνότητα τῆς Ὀρθοδοξίας παραμένουσαι πισταί εἰς τούς διέποντας αὐτήν κανόνας τῆς ἐκκλησιαστικῆς νομοθεσίας καί νομιμότητος.

Τά δεδομένα αὐτά καί αἱ διαμορφωθεῖσαι νέαι συνθῆκαι καί ἀπαιτήσεις εἰς τήν ζωήν καί τάς δραστηριότητας τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καί τῶν ἄλλων ἀδελφῶν Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν κατέστησαν τήν ἀναδιοργάνωσιν τῆς Σχολῆς λίαν ἀναγκαίαν καί ἀπαραίτητον διά νά συμβάλῃ διά τῶν κατηρτισμένων νέων στελεχῶν της καί μέ τόν ἀνεγνωσμένον ἱστορικῶς πανορθόδοξον χαρακτῆρα τῆς ἀποστολῆς της, εἰς τό δυσχερές ἔργον τῆς ποιμαντορίας αὐτῶν διά τήν ἀντιμετώπισιν καί ἐπίλυσιν τῶν ἀναριθμήτων καί σοβαρῶν προβλημάτων, τά ὁποῖα ἐδημιούργησεν ἡ ὀλεθρία λαίλαπα τοῦ Β' παγκοσμίου πολέμου εἰς τούς κόλπους αὐτῶν.

Κατ' ἀγαθήν συγκυρίαν τήν 20ήν Φεβρουαρίου τοῦ ἔτους 1946 ἀνήρχετο εἰς τόν Πατριαρχικόν Θρόνον τῆς Κωνσταντινουπόλεως, εἰς διαδοχήν τοῦ εἰς Κύριον ἐκδημήσαντος Πατριάρχου Βενιαμίν τοῦ Α', ὁ Σέβ. Μητροπολίτης Χαλκηδόνος Μάξιμος.

Ἡ εκλογή του, ὡς Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου ἐχαιρετήθη μέ πολλήν χαράν καί ἐνθουσιασμόν ἀπό ὅλον τό πλήρωμα τῆς Ἐκκλησίας, διότι ὁ νέος Πατριάρχης Μάξιμος ὁ Ε' διεκρίνετο διά τήν πιστήν, ἀφωσιωμένην καί παραδειγματικήν διακονίαν του εἰς τήν Ἐκκλησίαν, διά τά διοικητικά του προσόντα καί διά τήν βαθεῖαν πίστιν του καί τήν αὐστηράν προσήλωσίν του εἰς τήν παράδοσιν τοῦ Οἰκουμενικοῦ θρόνου καί τά ἰδανικά τοῦ Γένους, μέ ἐπίκεντρον ὅλων αὐτῶν τό ἀνεπίληπτον ἦθος αὐτοῦ ὡς κληρικοῦ καί Γέροντος Ἱεράρχου2.

Εἶναι γεγονός ἀναμφισβήτητον, ὅτι ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης Μάξιμος ὁ Ε' ἐξήσκησεν Πατριαρχικά καθήκοντα καί Πατριαρχικάς εὐθύνας πολύν χρόνον πρός τῆς ἐκλογῆς του καί ἐπί σειράν ἐτῶν, ὡς Μητροπολίτης Χαλκηδόνος, ἀντικαθιστῶν, ὡς πρῶτος τῇ τάξει, εἰς τήν προεδρείαν τῆς Συνόδου καί εἰς τήν εὐρύτερην διοικητικήν ἐξουσίαν, τόν Οἰκουμενικόν Πατριάρχην Βενιαμίν τόν Α' (1936 - 1946), ὁ ὁποῖος λόγω γήρατος καί ἐπισφαλοῦς ὑγείας δέν ἠδύνατο ν' ἀνταποκριθῇ εἰς τάς ὑψηλάς εὐθύνας τοῦ Θρόνου, ὡς ἀπαιτοῦσαν αἱ κρίσιμοι περιστάσεις καί οἱ δυσχείμεροι χρόνοι, πού ἐδημιούργησεν ὁ Β' παγκόσμιος πόλεμος διά τό Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον καί διά τό πολυπληθές καί ἀκμάζον τότε ἐν τῇ Ἑδρα αὐτοῦ ὁμογενές στοιχεῖον, πού ἀπειλοῦντο ἀμφότερα μέ ἀφανισμόν.

Συνέπεια ὃλων αὐτῶν ὑπῆρξεν ἡ διαγραφή του ἀπό τόν κατάλογον τῶν ἐκλογίμων ἀρχιερέων διά τό Πατριαρχικόν ἀξίωμα, τό ἔτος 1936, κατά τήν χηρείαν τοῦ Πατριαρχικοῦ Θρόνου, μέ τήν εἰς Κύριον ἐκδημίαν τοῦ Γέροντός του Πατριάρχου Φωτίου τοῦ Β' καί ἡ ἐξορία του, κατά τόν χειμῶνα τοῦ ἔτους 1943, ἔξω ἀπό τά νομαρχιακά ὃρια τῆς ὑπό στρατιωτικήν διοίκησιν διατελούσης Κωνσταντινουπόλεως, εἰς τήν πόλιν τῆς Προύσης, ὑπό τῶν κρατικῶν ἀρχῶν, κατηγορηθείς ὡς ἐπικίνδυνος διά τήν ἀσφάλειαν τῆς χώρας, ὡς ἀντιφρονῶν μέ φιλελληνικά φιλεθνικά αἰσθήματα.

Ἡ ἀγάπη καί ἡ εὐγνωμοσύνη τοῦ Χαλκηδόνος Μαξίμου πρός τήν ἔκθρεψασαν αὐτόν Θεολογικήν Σχολήν τῆς Χάλκης ἦτο ἀπεριόριστος καί τό ἐνδιαφέρον καί ἡ φροντίδα του διά τήν ὁμαλήν καί ἀπρόσκοπτον λειτουργίαν καί προαγωγήν αὐτῆς συνεχής καί ἀμείωτος. Διετέλεσε πρόεδρος τῆς Ἐφορείας τῆς Σχολῆς ἐπί σειράν ἐτῶν καί δή κατά τήν κρίσιμον περίοδον 1940-1946, ὅτε καί ἀνέτρεψε τήν πρόθεσιν καί ἀπέρριψεν τήν πρότασιν μελῶν τῆς Ἐφορείας καί τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, νά ἀνασταλῇ ἡ λειτουργία τῆς Σχολῆς, λόγω τῶν μεγάλων οἰκονομικῶν δυσχερειῶν, πού προεκάλεσεν ὁ πόλεμος καί τῆς στερήσεως τῶν πόρων συντηρήσεώς της. Ἀναγνωρίζων τήν σπουδαιότητα καί τήν ἀναγκαιότητα τῆς λειτουργίας τῆς Σχόλης διά τό Πατριαρχεῖον μέ ἀκαταβλήτους προσωπικάς προσπαθείας ἐπέτυχε τήν ἐξασφάλισιν τῶν ἀναγκαίων καί ἀπαραιτήτων πόρων, πού κατέστησαν αὐτήν ἔφικτην.

Τήν διαβεβαίωσιν ὃτι ἡ προαγωγή καί ἐξύψωσις τῆς πνευματικῆς του μητρός καί τροφοῦ καί εὐεργέτιδος Σχολῆς θά εἶναι ἐκ τῶν σπουδαιοτέρων μελημάτων τῆς Πατριαρχικῆς του διακονίας ἐπανέλαβεν ὁ Πατριάρχης Μάξιμος, ἀνταπαντῶν εἰς τήν προσφώνησιν τοῦ προέδρου τῆς Ἐφορείας τῆς Σχολῆς κατά τήν πρώτην ἐπίσκεψίν του καί τήν ὑποδοχήν εἰς τήν Θεολογικήν Σχολήν3.

Κατόπιν ἰδιαιτέρων ἐπαφῶν ἀπό τόν Ἰούνιον τοῦ 1946 μετά τῶν ἁρμοδίων Τουρκικῶν κυβερνητικῶν ἀρχῶν ἐπί ἐκκρεμούντων ζητημάτων, ἀφορώντων τό Πατριαρχεῖον καί τήν ἐν ἀκμῇ ἀκόμη εὑρισκομένην ὁμογένειαν τῆς Πόλης, παρά τάς σκληράς δοκιμασίας της, δι’ ἀποφάσεως τῆς Ἱερᾶς Συνόδου Πατριαρχική καί Συνοδική Ἐπιτροπή, ἀποτελουμένη ἐκ τῶν Συνοδικῶν ἀρχιερέων Πριγκηποννήσων Δωροθέου καί Εἰρηνουπόλεως Κωνσταντίνου, τόν Μάϊον τοῦ ἔτους 1947, μετέβη δύο φοράς εἰς Ἄγκυραν καί προέβη εἰς ἰδιαιτέρας ἐνεργείας παρά τῷ πρωθυπουργῷ καί τῷ ὑπουργῷ παιδείας διά τό θέμα τῆς ἀναδιοργανώσεως τοῦ συστήματος λειτουργίας τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς, θέσασα ὑπ' ὄψιν αὐτῶν τούς λόγους διά τούς ὁποίους θεωρεῖ αὐτήν ἀπαραίτητόν τό Πατριαρχεῖον καί τήν ἐπιβαλλομένην ἀλλαγήν τοῦ Κανονισμοῦ λειτουργίας της, πού ἔχουν ἐν συνόψει ὡς ἑξῆς:

«Ἡ ἐν Χάλκῃ Θεολογική Σχολή τοῦ ἐν Φαναρίῳ Πατριαρχείου ἀποτελεῖται ἀπό δύο τμήματα: τό πρῶτον συγκείμενον ἐκ τεσσάρων Γυμνασιακῶν τάξεων, ἀπό τῆς ἀρχῆς τῆς ἱδρύσεως τῆς Σχολῆς, ἤτοι ἀπό 104 ἐτῶν, εἶναι πλῆρες Λύκειον, καί τό δεύτερον, εἰδική Θεολογική Σχολή. Κατά τά τελευταῖα ὅμως, ἀπό τοῦ 1923, ἔτη, τό πρῶτον τμῆμα ἤρξατο θεωρούμενον ὑπό τοῦ ἐντίμου Ὑπουργείου τῆς Παιδείας, ὡς Μέση Σχολή, πρᾶγμα τό ὁποῖον μειώνει τήν θέσιν τῆς Σχολῆς, τουλάχιστον ἀπέναντι τοῦ Κράτους, ὡς ἀνωτέρας Θεολογικῆς Σχολῆς. Μέ τήν σημερινήν πρόοδον τῆς Χώρας ἡμῶν ἐπί παντός ἐπιπέδου, ἰδιαιτέρως δέ τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ, πρέπει ἡ Σχολή νά τύχῃ ὅλως ἰδιαιτέρας μερίμνης τοῦ Κράτους, διότι ἔρχονται εἰς τήν Χώραν μας διά νά φοιτήσουν εἰς αὐτήν, πλεῖστοι μαθηταί ἐκ ξένων χωρῶν, τοῦθ' ὅπερ εἶναι πρός τιμήν τῆς φίλης Πατρίδος.

Διά τούς λόγους αὐτούς τό Πατριαρχεῖον παρακαλεῖ τήν σεβαστήν Κυβέρνησιν ὅπως γίνωσι δεκτά τά ἑξῆς διά τήν Θεολογικήν Σχολήν Χάλκης αἰτήματα, στοχαζόμενα τήν ἀπό ἀπόψεως τοῦ Ὑπουργείου τῆς Παιδείας ἀποκατάστασιν τῆς Σχολῆς εἰς ἥν ἀνέκαθεν εἶχε θέσιν καί μορφήν, ὡς καί τήν ἐναρμόνισιν αὐτῆς πρός τάς συντελεσθείσας ἐν τῇ Χώρᾳ ἡμῶν ἀληθινάς προόδους εἰς τήν Παιδείαν:

  1. Νά ἀναγνωρισθῇ τό πρῶτον τμῆμα αὐτῆς καί ὑπό τοῦ Κράτους ὡς πλῆρες Λύκειον
  2. Νά προστεθῇ εἰς τάς τρεῖς τάξεις τοῦ Θεολογικοῦ Τμήματος καί μία ἀκόμη τάξις
  3. Νά ἐπιτραπῇ, ὅπως διά τό Θεολογικόν Τμῆμα προσληφθῶσι Καθηγηταί ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ
  4. Νά ἀρθῇ ἀπό τό Θεολογικόν Τμῆμα ἡ διδασκαλία τῆς Ἱστορίας, Γεωγραφίας καί Κοινωνιολογίας
  5. Νά ἔχωσιν οἱ ἀπόφοιτοι τῆς Σχολῆς τό δικαίωμα τῆς διδασκαλίας εἰς τάς ὁμογενεῖς κοινοτικάς σχολάς
  6. Νά παρέχωνται εἰς τούς ἀποφοίτους τῆς Σχολῆς, προκειμένου νά μεταβῶσιν εἰς Εὐρώπην πρός μετεκπαίδευσιν, αἱ αὐταί διευκολύνσεις αἱ παρεχόμεναι εἰς τούς ἀποφοιτούς τῶν ἐπισήμων κρατικῶν σχολῶν
  7. Νά ἔξουσιοδοτηθῶσι τά ἐν ταῖς Χώραις Προξενεῖα ἡμῶν νά ἐπιτρέπωσιν εἰς τούς ἐρχομένους ἐνταῦθα πρός φοίτησιν ἐν τῇ Θεολογικῇ Σχολῇ Χάλκης τήν ἐνταῦθα ἔλευσιν αὐτῶν, ἄνευ ἰδιαιτέρας τῆς Ἀγκύρας δι' ἑκάστην περίπτωσιν ἀποφάσεως»4

Τήν 18ην Αὐγούστου 1947 Συνοδική Ἐπιτροπή, ἐκ τῶν Μητροπολιτῶν Ἡλιουπόλεως Γενναδίου καί Εἰρηνουπόλεως Κωνσταντίνου μετέβη διά τρίτην φορᾶν ἐντός τετραμήνου εἰς Ἄγκυραν καί προῆλθεν εἰς τά προσήκοντα παρά τῇ Τουρκικῇ κυβερνήσει καί τῷ Ὑπουργείω Παιδείας διαβήματα πρός προώθησιν καί ἀποδοχήν ἀπό μέρους αὐτῶν τοῦ αἰτήματος τῆς Μητρός Ἐκκλησίας διά τήν ἀναδιοργάνωσιν τοῦ συστήματος λειτουργίας τῆς Σχολῆς, βάσει τῶν ὃσων εἶχον τεθῇ ὕπ' ὄψει αὐτῆς εἰς τάς προηγηθείσας ἐπαφάς κατά τόν μῆνα Μάϊον.

Ἀποτέλεσμα τοῦ νέου αὐτοῦ διαβήματος καί τῶν ἐπικοινωνιῶν τάς ὁποίας εἶχεν ἡ Συνοδική Ἐπιτροπή μετά τῶν ἁρμοδίων κυβερνητικῶν παραγόντων ὑπῆρξεν ἡ ἀποδοχή τῶν αἰτημάτων τῆς Ἐκκλησίας, ὡς εἰχον διατυπωθῇ προγενεστέρως καί ἐκτίθενται ἀνωτέρω5.

Ἡ κυβερνητική ἀποδοχή καί ἔγκρισις τῶν αἰτημάτων αὐτῶν διά τήν ἀναδιοργάνωσιν τῆς Σχολῆς ἐπέβαλεν ἀναγκαστικά τήν σύνταξιν νέου Κανονισμοῦ λειτουργίας τῆς Σχολῆς, ὁ ὁποῖος ἔπρεπε νά συνταχθῇ κατόπιν ἐπαφῶν μεταξύ ἐκπροσώπου τῆς Ἐκκλησίας καί τῆς Σχολῆς καί ἁρμοδίων τοῦ Ἐκπαιδευτικοῦ Συμβουλίου τοῦ Ὑπουργείου Παιδείας, ὥστε νά συμπεριληφθοῦν εἰς αὐτό καί νά κατοχυρωθοῦν, ἑρμηνευόμενα εἰς τάς λεπτομερείας αὐτῶν τά αἰτήματα τῆς Ἐκκλησίας, καί οὕτω νά διασφαλισθῇ ἡ ἀπρόσκοπτος ἐφαρμογή των καί ἡ ὁμαλή λειτουργία τῆς Σχολῆς, τόσον κατά τήν μεταβατικήν περίοδον ἀπό τό παλαιόν καθεστώς εἰς τό νέον, ὃσον καί μελλοντικῶς.

Ἡ κατά τήν περίοδον ὃμως αὐτήν ἔκρυθμος ἐν τοῖς Πατριαρχείοις κατάστασις, λόγω τῆς ἀσθενείας τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου Μαξίμου τοῦ Ε', καί τῆς ἀπό κοινοῦ κινητοποιήσεως τῶν κυβερνήσεων Ἑλλάδος καί Τουρκίας, διά τήν ὑποστήριξιν καί προώθησιν τῆς ὑποψηφιοτητος, ὡς διαδόχου του εἰς τόν Οἰκουμενικόν Θρόνον, τοῦ Ἀρχιεπισκόπου Βορείου καί Νοτίου Ἀμερικῆς Ἀθηναγόρου, γεγονός, πού ἐδημιούργησεν κλῖμα ἀνησυχίας καί σοβαράν κρίσιν εἰς τούς κόλπους τῆς Ἱεραρχίας ἐν Φάναρίω, ἀντιδρώσης εἰς τήν ὑποψηφιότητά του, συνέβαλεν ἀτυχῶς εἰς τήν ἀναστολήν τῶν ἐπαφῶν μεταξύ τῆς Ἐκκλησίας καί τοῦ Ὑπουργείου Παιδείας διά τήν σύνταξιν τοῦ νέου Κανονισμοῦ λειτουργίας τῆς Σχολῆς καί διά τήν ἄμεσον ἐφαρμογήν του.

Φιλαδελφείας Αἰμιλιανοῦ, Μάξιμος ὁ Ε’καί αἱ προσδοκίαι τῆς Ἐκκλησίας, Ὀρθοδοξία, τομ. 21, 1946, σελ. 77-79. Νεοκαισαρείας Χρυσοστόμου, Μάξιμος ὁ Ε’, ἐνθ.ἀνωτ. σελ.647-671. Τοῦ αὐτοῦ , Προσαγορευτήριος λόγος ἐπί τῇ ἐνθρονίσει τῆς Α.Θ.Π. τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου Μαξίμου τοῦ Ε’, Ὀρθοδοξία, τομ. 21, 1946, σελ. 91-97.
ἒνθ. ἀνωτ. σελ.348.
Ἱερά Θεολογική Σχολή Χάλκης, Πατριαρχική καί Συνοδική ἀποστολή εἰς Ἂγκυραν, Ὀρθοδοξία, τομ. 22, 1947, σελ. 158,159.
Ἐνθ. ἀνωτ. 239.