Η σπουδαιότητα της Τέταρτης Περιόδου της ΙΘΣΧ για το Οικουμενικό Πατριαρχείο και την Ορθοδοξία

Ἡ τετάρτη περίοδος λειτουργίας τῆς Σχολῆς, ἡ ὁποία ἐγκαι νιάσθη μέ τόσας χρηστάς ἐλπίδας, ὑπό τῆς Μητρός Ἐκκλησίας, διά τήν ἀντιμετώπισιν καί κάλυψιν τῶν ἀδηρίτων ἀναγκῶν αὐτῆς, τάς ὁποίας ἐδημιούργησεν ὁ Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος καί αἱ μεταπολεμικαί ἐξελίξεἰς, καί μέ τάς τόσας καλάς διαθέσεις τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως ἔναντι αὐτῆς, ἐν τῷ προσώπω τοῦ νέου Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου, τήν ἐκλογήν τοῦ ὁποίου ἐνθέρμως ὑπεστήριξεν καί ἀπεδέχθη, διήρκεσεν, δυστυχῶς, εἴκοσι μόνον ἔτη. Τόν Ἰούλιον τοῦ ἔτους 1971, τό Θεολογικόν Τμῆμα τῆς Σχολῆς ἐξηναγκάσθη νά ἀναστεἰλῃ τήν λειτουργίαν του, σύμπεριληφθέν ὅλως ἀδίκως εἰς τόν περί ἰδιωτικῶν Πανεπιστημίων νόμον, τόν ἀπαγορεύοντα τήν λειτουργίαν των, ὑπό τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως.

Παρ' ὅλον ὅτι ἡ Τετάρτη αὐτή περίοδος ὑπῆρξε ἐν σχέσει πρός τήν Τρίτην (1923 - 1951) βραχεῖα καί ἐλειτούργησεν, πλήν τῶν τεσσάρων πρώτων ἐτῶν, κάτω ἀπό ἀνωμάλους καί δυσκόλους ἐξωτερικάς συνθήκας, αἱ ὁποῖαι ἐπηρέαζον ἀρκετἀ τήν ἀπερίσπαστον καί εὒρυθμον λειτουργίαν της, κατά τά ὑπόλοιπα δέκα καί ἕξ ἔτη, ἐν τούτοις ἀπέδωκέν τούς ἀναμενομένους ἀγλαούς καρπούς μέ τήν προσφοράν της πρός τήν Ἐκκλησίαν μεγάλου ἀριθμοῦ στελεχῶν, τά ὁποῖα ἐκάλυψαν καί συνεχίζουν μέ τήν διακονίαν των νά καλύπτουν τάς ἀνάγκας αὐτῆς εἰς τά ἱερόν ὑψηλόν καί ὑπεύθυνον ἔργον τῆς ἀποστολῆς αὐτῆς.

Ἡ προσφορά αὕτη τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τῆς Χάλκης πρός τό Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον, τόσον ἐντός τῆς ἕδρας αὐτοῦ ὅσον καί ἐκτός αὐτῆς, καθώς καί πρός τάς ἄλλας κατά τόπους Ὀρθοδοξους Ἐκκλησίας καί ἰδιαίτερα πρός τήν Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος, κατά τήν περίοδον αὐτήν τῆς λειτουργίας της 1951-1971 ὑπῆρξεν ἀναμφισβητήτως πολύτιμος.

Ἡ Σχολή μέσα εἰς τήν εἰκοσαετίαν αὐτήν ἔδωκεν εἰς τήν Ἐκκλησίαν διακοσίους τριάκοντα ἀποφοίτους. Ἐξ αὐτῶν οἱ ἑκατόν εἴκοσι ἐννέα εἰσῆλθον εἰς τάς τάξεις τοῦ Κλήρου. Οἱ πεντήκοντα ἐξ αὐτῶν ἀνῆλθον εἰς τό ἐπισκοπικόν ἀξίωμα, οἱ δέ ὑπόλοιποι ἑβδομήκοντα ἐννέα παρέμειναν εἰς τόν βαθμόν τοῦ πρεσβυτέρου.

Ἐκ τῶν ἑκατόν καί ἕνα λαϊκῶν ἀποφοίτων οἱ περισσότεροι ἔγιναν καθηγηταί εἰς τήν Ἀνώτατην καί Μέσην Παιδείαν, εἰς τάς Θεολογικάς καί εἰς ἄλλας πανεπιστημιακάς Σχολάς καί εἰς τά Λύκεια καί Γυμνάσια εἰς ὅλην τήν Ἑλληνικήν Ἐπικράτειαν, τήν Εὐρώπην καί τήν Ἀμερικήν. Ὡρισμενοι ἐκ τῶν Πανεπιστημιακῶν Καθηγητῶν εἶχον κατά καιρούς ὁρισθῇ ὑπό τῆς Ἐκκλησίας καί νά ἐκπροσωποῦν αὐτήν εἰς τά διάφορα Θεολογικά συνέδρια καί εἰς τούς Θεολογικούς Διάλογους.Σήμερον, εἴκοσι τρία ἀκριβῶς ἔτη, μετά τήν ἐξαναγκαστικήν ἀναστολήν τῆς λειτουργίας τῆς Σχολῆς, διακονοῦν τήν Ἐκκλησίαν εἰς τό Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον καί εἰς τάς ὑπό τήν ἐκκλησιαστικήν αὐτοῦ δικαιοδοσίαν Ἀρχιεπισκοπάς καί Μητροπόλεις, εἰς τήν Εὐρώπην, τήν Ἀμερικήν καί τήν Αὐστραλίαν, καθώς καί εἰς τάς ἄλλα πρεσβυγενῆ Πατριαρχεῖα καί τήν Αὐτοκέφαλον Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος, ἑκατόν τέσσαρες Κληρικοί, οἱ τεσσαράκοντα ὀκτώ μέ τόν βαθμόν τοΰ ἐπισκόπου καί οἱ πεντήκοντα ἕξ μέ τόν βαθμό τοῦ πρεσβυτέρου22. Ὁ ἀριθμός αὐτός ἀποδεικνύει τό μέγεθος τῆς συμβολῆς τῆς Σχολῆς εἰς τόν ἔργον καί τήν ἀποστολήν τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, ἡ ὁποία ὀφείλεται ἀσφαλῶς εἰς τήν ἀναδιοργάνωσιν τοῦ συστήματος λειτουργίας αὐτῆς κατά τό ἔτος 1951, μέ Κανονισμόν, ὁ ὁποῖος παρεῖχεν τάς ἀπαραιτήτους προϋποθέσεις διά τήν προσέλευσιν καί φοίτησιν εἰς αὐτήν μεγάλου ἀριθμοϋ σπουδαστῶν ἀπό τό ἐξωτερικόν ἤτοι ἀπό τά πρεσβυγενῆ Πατριαρχεῖα καί τάς κατά τόπους λοιπάς Ὀρθοδόξους Ἐκκλησίας.

Μέ τήν ἀναδιοργάνωσιν αὐτήν ἡ Σχολή ἐπανέκτα ἐκ νέου τήν φήμη καί τόν χαρακτῆρα Πανορθοδόξου Θεολογικοῦ Φυτωρίου, τόν ὁποῖον εἶχεν ἀπό της ἱδρύσεως της καί τόν ὁποῖον ἐστερήθη, λόγῳ τῶν συνθηκῶν, πού διεμορφώθησαν ἀπό του 1923 κ.ε. εἰς τήν ζωήν τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου εἰς τήν ἕδραν αὐτοῦ, μέ τήν ἀλλαγήν τοῦ πολιτειακοῦ καθεστῶτος τῆς Χώρας καί τήν ὑπ' αὐτοῦ κατάργησιν τῶν πολιτειακῶν του προνομίων, καθώς καί ἐξ αἰτίας τοῦ Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου κατά τήν δεκαετίαν τοῦ 1940.

Διά τούς ὡς ἄνω λόγους θεωρεῖται παντελῶς ἐσφαλμένη καί ἀβάσιμη, ὡς στερούμενη ἐρεισμάτων, ἡ γνώμη καί ἄποψη ὅτι ὁ Οἰκουμενικός Πατριάρχης Ἀθηναγόρας φέρει ἀκεραίαν τήν εὐθύνην διά τήν ἀπόφασιν τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως νά κλείσῃ τό Θεολογικόν Τμῆμα τῆς Σχολῆς, μέ τό αἰτιολογικόν ὅτι, ἐάν δέν ἐπεδίωκε τήν ἀναδιοργάνωσίν της καί ἐάν αὐτή ἐσυνέχιζε τήν λειτουργίαν της μέ τό παλαιόν ἐκπαιδευτικόν σύστημά της, θά παρέμενε ἀνοικτή καί δέν θά περιελαμβάνετο εἰς τόν νόμον περί ἰδιωτικῶν Πανεπιστημίων.

Ἡ ἀναδιοργάνωσις τοῦ συστήματος λειτουργίας τῆς Σχολῆς, ὡς ἤδη ἐλέχθη, ὑπῆρξεν ἀπόφασις τῆς Ἐκκλησίας ἐπί τῆς Πατριαρχείας τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου Μαξίμου τοῦ Ε' (1946 - 1948), ἡ ὁποία καί ἐπέτυχεν τήν πρός τοῦτο ἐξασφάλισιν τῆς συγκαταθέσεως τῆς Τουρκικῆς τότε Κυβερνήσεως, δέν ἠδυνήθη ὅμως νά ἐφαρμόσῃ αὐτήν λόγῳ τῆς ἀπροσδοκήτου ἀσθενείας τοῦ Πατριάρχου Μαξίμου και τῆς παραιτήσεώς του ἀπό τόν Οἰκουμενικόν Θρόνον, καί τήν διαδοχήν του εἰς αὐτόν ἀπό τόν Πατριάρχην Ἀθηναγόραν.

Ἡ ἀναδιοργάνωσις, ὡς ἤδη ἐμνημονεύθη, εἰς τήν ἀρχήν τῆς παρούσης ἐργασίας, ἦτο ἀπαραίτητος καί ἐπιβεβλημένη, ὄχι μόνον λόγῳ τῶν ραγδαίων μεταπολεμικῶν ἐξελίξεων καί ἀνακατατάξεων εἰς τήν ζωήν τῶν διαφόρων ἐθνῶν καί τῶν κατά τόπους Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν, τάς ὁποίας τό Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον ὤφειλεν ὡς Μήτηρ καί Πρωτόθρονος Ἐκκλησία νά συμπαρασταθῇ ἀλλά καί λόγω τῶν μειονεκτημάτων τά ὅποια εἰχεν τό σύστημα λειτουργίας τῆς Σχολῆς κατά τήν Τρίτην περίοδον αὔτης (1923-1951) κυριώτερον τῶν ὁποίων ἦτο, ἡ ὑποχρέωσις τῶν ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ σπουδαστῶν νά διδάσκωνται εἰς τήν τουρκικήν γλῶσσαν, τήν ὁποίαν δέν ἔγνωριζον, τά μαθήματα τῆς ἱστορίας, γεωγραφίας, κοινωνιολογίας καί τουρκικῆς φιλολογίας εἰς τό Θεολογικόν τῆς Σχολῆς Τμῆμα.

Εἶναι γεγονός ἀναμφισβήτητον ὅτι μόνον ὅσοι ἐκ τῶν ἀποφοίτων της ὡς ἄνω περιόδου τῆς Σχολῆς, μεταξύ των ὁποίων συμπεριλαμβάνεται καί ὁ γράφων, ἔζησαν εἰς ὅλην αὐτῶν τήν ἔκτασιν τάς μεγάλας καί ἀνυπερβλήτους δυσκολίας καί ὑπῆρξαν μάρτυρες τῶν ἀκαταβλήτων προσπαθειῶν τῶν ἐκ τοῦ ἔξωτερικοϋ συσπουδαστῶν των, νά παρακολουθήσουν τά ὡς ἄνω μαθήματα, καθώς καί τήν ἀγωνίαν καί τόν φόβον, πού τούς κατεῖχεν κατά τούς διαγωνισμούς καί ἰδιαίτερα κατά τάς ἐτησίας προφορικάς ἐξετάσεις, ἐνώπιον ἐπιθεωρητῶν, ἀντιλαμβάνονται σήμερα καί ἐκτιμοῦν πόσον ἀναγκαία καί πόσον σπουδαία καί ἐπωφελής διά τήν Σχολήν ὑπῆρξεν ἡ ἀπόφασις τῆς Μητρός Ἐκκλησίας, κατά τό ἔτος 1947, νά ἐπιδιώξῃ τήν ἀναδιοργάνωσιν καί τήν ἀλλαγήν τοῦ Κανονισμοῦ λειτουργίας αὐτῆς, ἡ ὁποία, τελικά, ἐπετεύχθη πλήρως καί ἐτέθη εἰς ἐφαρμογήν ἐπί τῆς Πατριαρχείας Ἀθηναγορου τοῦ Α'.

Ἡ μεγάλη καί πολύτιμος προσφορά τῆς Σχολῆς πρός τήν Ἐκκλησίαν, ζωντανόν ἐπίτευγμα τῆς ὁποίας τυγχάνει ἡ τόσον πλουσία καί ἀποδοτική μέχρι σήμερον παρουσία αὐτῆς καί ἡ ἐπιβίωσις τῆς παραδόσεώς της διά τῶν ἐν τῇ ζωῇ καί ἐν τῇ διακονίᾳ τῆς Ἐκκλησίας καί τοῦ Γένους ἀφωσιωμένων ἀποφοίτων της, εἴκοσι τρία συναπτά ἔτη μετά τό κλείσιμό της, ὀφείλεται ἀναμφιβόλως εἰς τήν ἰδιαιτέρως καί προσεκτικῶς μελετηθεῖσαν ὑπό τῆς Ἐκκλησίας ἀναδιοργάνωσιν τοῦ συστήματος λειτουργίας της, ὥστε νά ἀπαρτίζεται ἐκ τριταξίου Λυκειακοῦ Τμήματος καί ἐκ τετραταξίου Εἰδικοῦ Θεολογικοῦ Τμήματος καί εἰς τήν εἰς αὐτό ἐλευθέραν ἐκ τοῦ ἐξωτερικοῦ προσέλευσιν καί φοίτησιν μεγάλου ἀριθμοῦ σπουδαστῶν, προερχομένων ἀπό τάς Ἀρχιεπισκοπάς καί Μητροπόλεις τοῦ Οἰκουμενικοῦ Θρόνου, τά Ἀρχαῖα Πατριαρχεῖα τῆς Ἀνατολῆς, τήν Αὐτοκέφαλον Ἐκκλησίαν τῆς Ἑλλάδος, τήν Αἰθιοπικήν Ἐκκλησίαν καί τήν Ἀγγλικανικήν.

Τό κλείσιμο τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς, τό ἔτος 1971, κατόπιν ἀποφάσεως τῆς Τουρκικῆς Κυβερνήσεως ὀφείλεται σέ καθαρῶς πολιτικούς λόγους καί οὐδεμίαν ἔχει σχέσιν μέ τήν ἀναδιοργάνωσιν καί τήν ἀλλαγήν τοῦ συστήματος λειτουργίας αὐτῆς, οὔτε καί μέ τόν νόμον περί ἰδιωτικῶν Πανεπιστημίων, εἰς τόν ὁποῖον ὅλως ἀδίκως περιελήφθη καί τόν ὁποῖον σκοπίμως καί ὡς πρόσχημα ἐπεκαλέσθη ἡ Κυβέρνησις διά νά κάλυψῃ τήν ἀπόφασίν της καί τάς πραγματικᾶς προθέσεις, τάς ὁποίας αὕτη ὑπέκρυπτεν.

Διά τούς ὡς ἄνω λόγους τό Οἰκουμενικόν Πατριαρχεῖον καί ἡ Σχολή, κατόπιν ἀποφάσεως τῆς Ἁγίας καί Ἱερᾶς Συνόδου, προέβησαν σέ διαβήματα διαμαρτυρίας πρός τήν Τουρκικήν Κυβέρνησιν καί διά προσφυγῆς εἰς τό Ἀνώτατον Συνταγματικόν Δικαστήριον, περί τό τέλος τοῦ ἔτους 1971, ἐξαιτοῦντο τήν ἀκύρωσιν τῆς ἀποφάσεώς της Κυβερνήσεως, νά ἀνασταλῇ ἡ λειτουργία τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς, καθ' ὅτι ὁ περί ἰδιωτικῶν Πανεπιστημίων νόμος δέν περιελάμβανεν αὐτήν, ὡς ἀποδεικνύεται ἀπό τόν ὑπό τοῦ Ὑπουργείου ἐπί τῆς Παιδείας ἐπικυρωμένον Κανονισμόν της, τόν διέποντα τά τῆς λειτουργίας της.

Ἀξιοσημείωτον δέ ἐν προκειμένῳ τυγχάνει τό γεγονός, ὅτι ὁ ἀναλαβών, ἀποφάσει καί ἐντολῇ τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, τήν ὑπόθεσιν τῆς προσφυγῆς πρός τό Ἀνώτατον Συνταγματικόν Δικαστήριον τῆς Τουρκίας, καθηγητῆς τοῦ Διεθνοῦς Δικαίου εἰς τό Πανεπιστήμιον τῆς Ἄγκυρας κ. Ilhan Akipek παρά τάς ἀρχῆθεν αἰσιοδόξους προβλέψεις του, ὡς πρός τήν ἔκβασιν αὐτῆς καί τήν δικαίωσιν τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καί τῆς Σχολῆς διά τῆς ἀποδοχῆς ὑπό τοῦ Ἀνωτάτου Συνταγματικοῦ Δικαστηρίου τοῦ αἰτήματός των, νά ἀκυρωθῇ ἡ ἀπόφασις τῆς Κυβερνήσεως περί ἀναστολῆς τῆς λειτουργίας τῆς Σχολῆς, κατά τήν πορείαν τῶν συζητήσεων καί τῶν διαδικασιῶν τῆς προσφυγῆς ἐνώπιον τοῦ Δικαστηρίου καί κατ' ἰδίαν μέ μέλη αὐτοῦ, κατέληξεν εἰς τό συμπέρασμα, ὅτι τό ὅλον θέμα τοῦ κλεισίματος τῆς Σχολῆς ἦτο πολιτικόν, ἐμπλεκόμενον μέσα εἰς τά γενικώτερα θέματα τῶν Τουρκοελληνικῶν σχέσεων καί συνεπῶς ἡ λύσις τοῦ ἐξηρτᾶτο ἐξ αὐτῶν. Διό καί ἐθεώρησεν ματαίαν οἱανδήποτε προσπάθειαν ἐπιλύσεώς του διά τῆς νομικῆς ὁδοῦ, καί κατέθεσεν τήν ἔντολην καί ἐξουσιοδότησιν τοῦ Πατριαρχείου καί τῆς Σχολῆς νά ὑποστηρίξῃ περαιτέρω τό αἴτημα των ἐνώπιον τοῦ Συνταγματικοῦ Δικαστηρίου.

Ἡ Θεολογική Σχολή ἀναντιλέκτως περιελήφθη μέσα εἰς τό γενικόν σχέδιον τῶν ἁρμοδίων κρατικῶν Ἀρχῶν, νά ἐπιβάλουν εἰδικά μέτρα μέ αὐστηρούς περιορισμούς καί βλαπτικάς ἀπαγορεύσεις εἰς τήν λειτουργίαν καί τάς δραστηριότητας τῶν διαφόρων ἱδρυμάτων ἐκπαιδευτικῶν καί μή τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καί τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει Ὁμογενείας, ἐφ' ὅσον χρόνο παρέμενεν ἄλυτον τό Κυπριακόν θέμα καί αἱ ἑλληνοτουρκικαί σχέσεις, αἱ λίαν φιλικαί ἀπό τά τέλη τοῦ Β' Παγκοσμίου Πολέμου, 1945, μέχρι τόν Σεπτέμβριον τοῦ 1955, διήρχοντο μίαν ἀνησυχητικήν περίοδον ψυχρότητος καί διενέξεων καί κατά περιόδους τρομερᾶς κρίσεως, ἡ ὁποία ἀπό τοῦ ἔτους 1964 κ. ε. ἔφθασεν εἰς τό ἀποκορύφωμά της μέ τάς γνωστάς καταστρεπτικάς συνεπείας τόσον διά τό αἰωνόβιον Κέντρον τῆς Ορθοδοξίας ὅσον καί διά τό ἀπό αἰώνων ὁμογενές ἐν Κωνσταντινουπόλει στοιχεῖον.

Ὁμολογουμενως ἔχει ἀποδειχθεῖ ἐκ τῶν πραγμάτων, ὅτι αἱ Ἑλληνοτουρκικαί σχέσεις καί ἡ ἐξέλιξις αὐτῶν, πρός τό καλόν ἤ τό χεῖρον, ἀπετέλουν κατά τήν τελευταίαν πεντηκονταετίαν τό βαρόμετρον τῶν καλῶν ἤ δυσμενῶν διαθέσεων καί ἐνεργειῶν τῆς Πολιτείας ἔναντι τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου καί τῆς Ὁμογενείας, ἐκδηλούμεναι ἀναλόγως καί κατά τάς περιστάσεις.

Πλήρης Κατάλογος αὐτῶν εὑρίσκεται ἐν Παραρτήματι εἰς τό τέλος τῆς παρούσης ἐργασίας.